Korzyści dla uczestników projektu
Działania planowane po zakończeniu projektu
Głównym celem projektu było stworzenie dla gmin wiejskich w Polsce systemu wspomagania realizacji zadań z zakresu chrony środowiska, zgodnych z regulacjami istniejącymi w Unii Europejskiej. Projekt prowadzony był w skali ogólnokrajowej. Skierowano go bezpośrednio do około 600 przedstawicieli z 200 gmin wiejskich (mieszkańcy, radni, władze gminy, przedstawiciele organizacji pozarządowych). Pośrednio, poprzez liczne publikacje (broszury, prasa, strony internetowe), z efektów programu mogą korzystać przedstawiciele wszystkich pozostałych 2200 gmin z obszarów wiejskich.
Zasadność podjęcia się realizacji projektu wynikła m. in. z faktu, że uzupełnia on znakomicie szkoleniowy komponent rozpoczętego w lutym br. rządowego Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich, nastawionego na wsparcie finansowe gmin w realizacji projektów infrastrukturalnych oraz wsparcie merytoryczne zasobów kadrowych gmin w zakresie zarządzania.
Działanie projektu dotyczyło 20 gmin wiejskich z różnych części Polski, członków ZGW RP, które stały się gospodarzami szkoleń
i promotorami wzorów efektywnego działania dla innych gmin, zlokalizowanych w promieniu około 50 km.
Tematycznie jako obszar działania projektu założono ochronę środowiska w gminach wiejskich, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodno-ściekowej. Miał on być szansą na uruchomienie wielostopniowego procesu edukacyjnego dla pracowników gmin, uzupełniającego ich wiedzę prawną i organizacyjną. Brak wiedzy w tym zakresie może oznaczać podejmowanie błędnych decyzji, a wymiana doświadczeń pomiędzy gminami jest istotnym czynnikiem ułatwiającym rozwiązywanie problemów.
U podstaw podjęcia się realizacji programu leżą trzy zasadnicze grupy dostrzeganych potrzeb, którym towarzyszą zagrożenia, związane z konsekwencją zaniechania realizacji wynikających z nich zadań:
1. Legislacyjno
- organizacyjne | Według opublikowanego 26 lipca 2000 roku przez Radę Ministrów "Raportu w sprawie korzyści i kosztów integracji Rzeczypospolitej Polskiej z Unią Europejską", wdrożenie w Polsce wymagań prawa ekologicznego Unii Europejskiej będzie jednym z najtrudniejszych i najbardziej kosztownych zadań w całym krajowym procesie integracyjnym. Najważniejsze dyrektywy unijne, dotyczące ochrony środowiska, zostały transponowane już do polskiego prawa, głównie na gruncie ustawy: Prawo Ochrony Środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 r. Pozostałe przepisy są jednak rozproszone w innych ustawach i rozporządzeniach. Z opracowania "Prawo Unii Europejskiej na co dzień" wynika, że liczba i obszerność nowych ustaw oraz ich ładunek merytoryczny prowadzą do rewolucji w dotychczasowym stanie prawnym w tej dziedzinie oraz że ustanowione obowiązki i nowe formy działania przerastają możliwości wykonawcze obecnego aparatu administracyjnego. Jak wiadomo, główny ciężar realizacji przepisów spoczywa na organach samorządu terytorialnego.
|
| 2. Infrastrukturalne | Podjęcie lub dokończenie inwestycji w zakresie ochrony środowiska (głównie kanalizacji) i związana z tym potrzeba posiadania środków znajdują odzwierciedlenie w każdej gminnej strategii rozwoju. Zadania te wynikają przede wszystkim z rosnących oczekiwań mieszkańców, dotyczących poprawy warunków życia oraz rosnącej świadomości ogromnego wpływu rozbudowy sieci kanalizacyjnej na stan środowiska naturalnego.
Dla wielu gmin barierą trudną do pokonania jest brak środków w budżecie i brak umiejętności pozyskiwania funduszy zewnętrznych (montażu funduszy) oraz pozyskiwania partnerów inwestycyjnych (np. wśród innych samorządów). Jednocześnie nie zawsze zakończone inwestycje z zakresu gospodarki ściekami przynoszą oczekiwane rezultaty w postaci podłączenia mieszkańców do sieci kanalizacyjnej lub uzyskania zadawalających parametrów jakości oczyszczanych ścieków i wód powierzchniowych. Znane są przykłady gmin, w których z powodu braku środków finansowych inwestycje te ciągną się latami, a stosowane technologie, zanim zaczynają działać, są już przestarzałe. Innym powodem są niskie dochody i wiedza mieszkańców oraz niechęć lub brak możliwości wnoszenia opłat za kanalizację.
W czasie konsultacji zaplanowano demonstrowanie najnowocześniejszych i efektywnych kosztowo niemieckich rozwiązań technologicznych oraz pokazanie przykładów zdobywania funduszy na inwestycje ściekowe w oparciu o aktywność organizacji prywatnych i pozarządowych. Miały one pozwolić na dobre rozeznanie technologii i sposobów montaży finansowych wraz możliwością ich zaadaptowania w Polsce, a w przyszłości mogą przyczynić się do uniknięcia błędów i problemów, które były udziałem strony niemieckiej. |
| 3. Edukacyjne | Potrzeby edukacyjne gmin wiejskich, związane z przygotowaniem do nowych zadań w zakresie ochrony środowiska, zarówno na poziomie strategicznym jak i operacyjnym, wynikają bezpośrednio z licznych zobowiązań narzuconych przez "Prawo ochrony środowiska" i inne szczegółowe akty prawne, takie jak ustawa o odpadach (2001), ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (2001), Prawo wodne, Ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym (1996 ze zmianami w 2001).
Efektem braku umiejętności przygotowania dobrych projektów, na które gminy pozyskają środki, są: coraz większa przepaść między samorządami w zakresie kultury organizacyjnej i komfortu życia oraz negatywne skutki związane z zanieczyszczeniem gleb i wód powierzchniowych.
W sondażu przeprowadzonym wśród członków ZGW RP, w pytaniu o instrumenty potrzebne do efektywnego wdrażania przepisów ochrony środowiska, wszyscy ankietowani zdecydowanie potwierdzali potrzeby: uzyskania pomocy eksperckiej, edukacji pracowników urzędów i programów edukacyjnych dla mieszkańców. Jednocześnie wielokrotnie podkreślano, że niewystarczająca jest znajomość: czynności kontrolnych i nowych form oceniających oddziaływanie na środowisko, organizacji procedur określających postępowanie w sprawie oddziaływania na środowisko oraz tworzenia wspomnianych wcześniej programów ochrony środowiska. Tylko nieliczne gminy są zdolne do samodzielnego wywiązania się z obowiązku wdrożenia tego programu do końca 2004 roku.
Z drugiej strony, polskie samorządy lokalne zupełnie nie zdają sobie sprawy z możliwości wpływania na kształt legislacji unijnej. W związku z powyższym, w trakcie szkoleń zaplanowano zapoznanie się z przypadkami samorządów lokalnych w krajach UE , mających bogate doświadczenia w tej dziedzinie. |
| 1. | przekazanie 20 polskim gminom wiejskim-liderom działań w zakresie ochrony środowiska, wzorów organizacyjnych, umożliwiających efektywne i zgodne z prawem unijnym wdrożenie lokalnych programów ochrony środowiska i projektów operacyjnych, szczególnie w obszarze gospodarki wodno-ściekowej; |
| 2. | upowszechnienie uzyskanej przez gminy-liderów wiedzy na temat wymogów prawnych i organizacyjnych realizacji programów ochrony środowiska i projektów z zakresu gospodarki wodno-ściekowej w czasie warsztatów ponadlokalnych, wśród minimum dalszych 200 gmin wiejskich; |
| 3. | stworzenie przy Biurze ZGW RP punktu konsultacyjnego dla gmin przygotowujących projekty z zakresu ochrony środowiska; |
| 4. | przygotowanie do wdrożenia w wybranej gminie jednego modelowego programu ochrony środowiska, uwzględniającego wymagania legislacji i trendy europejskiej polityki ochrony środowiska oraz wskazującego długofalowe korzyści w zakresie poprawy warunków życia. |
| * | przedstawiciele 20 wiodących gmin wiejskich (po 3 osoby z każdej gminy), które w latach 1999-2001 zostały laureatami konkursów Ministra Ochrony Środowiska - "Przyjaźń w środowisku" oraz "Gospodarka wodno-ściekowa na terenach wiejskich", |
| * | uczestnicy szkoleń ponadlokalnych (około 600 osób z 200 gmin wiejskich), |
| * | uczestnicy końcowej konferencji międzynarodowej, do udziału w której zaproszono przedstawicieli wszystkich gmin, zrzeszonych w ZGW, parlamentarzystów, przedstawicieli rządu i organizacji samorządowych, |
| * | jedna gmina, dla której przygotowano modelowy program ochrony środowiska. |
Odbiorcy pośredni:
| * | przedstawiciele wszystkich polskich samorządów lokalnych, organizacji, firm i osoby fizyczne, które miały możliwość zapoznania się z wynikami projektu na stronie internetowej ZGW, |
| * | wszyscy parlamentarzyści, którzy otrzymali raporty i inne materiały, dotyczące projektu. |
20 gmin-liderów uzyskało nowe doświadczenia ekologiczne i organizacyjne, wzmocniło swoją pozycję liderów zmian w ochronie środowiska i stało się zapleczem eksperckim Związku Gmin Wiejskich w zakresie wdrażania prawa unijnego, szczególnie w obszarze gospodarki wodno-ściekowej.
Około 600 reprezentantów innych gmin zwiększyło swoją wiedzę na temat: potrzeb edukacyjnych w urzędach w związku z obowiązkiem realizacji zadań w zakresie ochrony środowiska, nakładanych przez nowe Prawo Ochrony Środowiska, dowiedziało się, jakie są cele Agendy 21 i zasady zrównoważonego rozwoju oraz uzyskało wiedzę na temat konkretnych rozwiązań techniczno-organizacyjno-finansowych w zakresie wdrażania projektów z obszaru gospodarki wodno-ściekowej.
Etap upowszechniania niemieckich i polskich tzw. "najlepszych praktyk" w zakresie gospodarki wodno-ściekowej pozwolił na rozszerzenie tej grupy beneficjentów o przedstawicieli Rad Gmin i organizacji społeczno-gospodarczych, których zaproszono do uczestnictwa w warsztatach ponadlokalnych.
2.200 gmin - członków ZGW, otrzymało pisemny raport z przebiegu projektu oraz rekomendacje, które ułatwią im realizację nowych zadań, związanych z ochroną środowiska w kontekście przyjęcia prawa unijnego. Rekomendacje te są dostępne na stronach internetowych dla wszystkich pozostałych gmin w Polsce.
Mieszkańcy gmin uczestniczących w warsztatach ponadlokalnych, za sprawą szkoleń lokalnych, szerokiej promocji w wiejskich organizacjach gospodarczych i społecznych oraz lokalnych mediach, dowiedzieli się, że wybrane przez nich samorządy podjęły świadome działania na rzecz wdrażania Prawa Ochrony Środowiska i dostosowania do wymagań europejskich. Usłyszeli, że zastosowanie konkretnych rozwiązań wiąże się nie tylko z nowymi obowiązkami porządkowymi i inwestycyjnymi, ale przynosi również konkretne korzyści dla rozwoju społeczno-ekonomicznego gmin, między innymi poprzez zwiększenie komfortu życia i potencjalnej atrakcyjności dla inwestorów.
Działania projektu są kontynuowane po jego zakończeniu przez ZGW, we współpracy z partnerami, poprzez:
| * | dalsze działanie punktu konsultacyjnego, wspomagającego gminy w pozyskiwaniu funduszy i zarządzaniu projektami, |
| * | pomoc szkoleniową i doradczą we wdrażaniu standardów unijnych w zakresie ochrony środowiska, |
| * | umieszczenie w serwisie internetowym wszystkich publikacji (raporty, materiały szkoleniowe), modelowego programu ochrony środowiska, bazy "dobrych praktyk" i forum dyskusyjnego, |
| * | podejmowanie działań lobbingowych ZGW, |
| * | kontynuowanie przez poszczególne gminy wymiany doświadczeń z gminami niemieckimi oraz przekazywanie skumulowanych doświadczeń innym zaprzyjaźnionym gminom w Europie Wschodniej. |
Docelowo przewidywane jest objęcie wsparciem w zakresie wdrażania projektów z ochrony środowiska wszystkich krajowych samorządów wiejskich.
Oczywiście realizacja tych zamierzeń nie będzie możliwa bez zaangażowania do współpracy kolejnych podmiotów, którymi będą zarówno inne doświadczone samorządy, jak i organizacje funkcjonujące na rynku samorządowym. W ten sposób mogłaby powstać ogólnokrajowa sieć punktów konsultacyjnych - centrów o charakterze szkoleniowym i doradczym, wpierających gminy w dostosowywaniu swoich działań i infrastruktury do obowiązujących w Europie norm ochrony środowiska.
Związek Gmin Wiejskich zamierza stworzyć możliwość przeniesienia doświadczeń z realizacji niniejszego projektu na grunt samorządów innych krajów, również kandydujących do Unii Europejskiej tym bardziej, że wysoko cenione są efekty pracy polskich ekspertów, którzy, dzięki znajomości lokalnych realiów, często są w stanie znacznie lepiej niż ich amerykańscy czy zachodnioeuropejscy koledzy realizować duże, ambitne projekty w południowo-wschodniej i wschodniej części Europy. Aby umożliwić bezpośrednie korzystanie przez samorządy z innych krajów korzystanie z bazy "dobrych praktyk", planowane jest jej udostępnienie także w języku angielskim.
