"Europejski Dialog Gmin Wiejskich o Ochronie Środowiska" Access 2000

Gminy - Liderzy

Rekrutacja gmin-liderów spośród członków ZGW RP odbyła się na podstawie odesłanych ankiet, uwzględniających kryteria:

1.	otrzymanie nagrody w dziedzinie ochrony środowiska, która uprawnia do posługiwania się mianem "lidera",
2.	posiadanie "Studium Uwarunkowań i Zagospodarowania Przestrzennego" jak również dokumentu strategii (planu strategicznego) rozwoju gminy, potwierdzających dostateczne rozeznanie i doświadczenie w zakresie przygotowywania projektów w obszarze ochrony środowiska,
3.	aktywne i prekursorskie wprowadzanie zmian w ochronie środowiska, co świadczy o rozumieniu sensu obowiązujących w Europie przepisów i potrzeby realizowania polityki zrównoważonego rozwoju oraz o otwarciu na wprowadzanie nowości organizacyjnych i technologicznych,
4.	własne doświadczenia w porządkowaniu gospodarki wodno-ściekowej, pomocne we właściwej ocenie możliwości adaptacji rozwiązań europejskich,
5.	możliwości do zrealizowania postawionych w projekcie zadań.

Gminy spełniające powyższe kryteria, zaproszone
do udziału w programie:

Wśród jednostek wybranych do realizacji projektu znalazły się gminy o przeważającym rolniczym charakterze, położone wokół miast (4), jak również blisko znaczących ośrodków miejskich (11). Swoim oddziaływaniem obejmują one równomiernie powierzchnię całego kraju. Zajmowana przez nie powierzchnia waha się w granicach od ok. 5.000 do ponad 25.000 ha, a ich obszary obejmują tereny o różnej specyfice, w tym m. in. - nadmorskie, górskie, górnicze, przygraniczne, których środowisko charakteryzuje się dużą atrakcyjnością przyrodniczą i turystyczną.

Ludność większości gmin wynosi średnio 5.000,
a średnia gęstość zaludnienia - 50 M/km².

Wydatki ogólne budżetu w omawianych gminach są bardzo zróżnicowane (od ok. 5 mln do 40 mln zł), chociaż w przeliczeniu na 1 mieszkańca kwoty te są bardziej zbliżone i zawierają się w większości z nich w średnim przedziale: od 1.400 do 1.500 zł/M. Środki budżetu przeznaczane na inwestycje wodno-kanalizacyjne stanowią najbardziej zróżnicowaną pulę i mogą wynosić od kilkudziesięciu tysięcy zł do 4,5 mln zł.

Gospodarka ściekami w gminach

Stan wyjściowy

W przyjętym jako wyjściowym roku 1990 na omawianych terenach w większości przypadków nie było kanalizacji. Jeżeli istniała jakaś sieć to odprowadzała ścieki do oczyszczalni odległych miast, bądź była siecią zakładową. Mieszkańcy wsi najczęściej gromadzili wytworzone nieczystości w przydomowych szambach lub dokonywali ich zrzutu bezpośrednio do wód powierzchniowych i zagłębień terenu. Nie funkcjonowały oczyszczalnie przydomowe, a lokalne obiekty zbiorcze, często przestarzałe i zdewastowane, przejmowane były po byłych PGR-ach.

Przyjęta koncepcja rozwiązania problemów związanych
z oczyszczaniem i odprowadzaniem ścieków

W związku z opisaną powyżej sytuacją, opracowane i przyjęte przez gminy koncepcje zakładały w głównej mierze rozwój infrastruktury kanalizacyjnej, w stopniu zależnym od dostępnych środków finansowych, poprzez:

*	likwidację przestarzałych obiektów, nie nadających się do modernizacji,
*	modernizację istniejących oczyszczalni - po analizie opłacalności inwestycji i efektów ekologicznych,
*	budowę lub rozbudowę sieci kanalizacyjnej wraz z przepompowniami ścieków,
*	dążenie do likwidacji zbiorników bezodpływowych,
*	przyłączanie się do oczyszczalni w sąsiednich gminach,
*	budowę nowych oczyszczalni zbiorczych (często 1-2 duże obiekty z siecią mniejszych),
*	budowę oczyszczalni przyzagrodowych.

Stan obecny

Obecnie stan skanalizowania gmin wynosi średnio 55,2 %.

Struktura usług, świadczonych w zakresie odprowadzania i oczyszczania wyprodukowanych na swoim terenie ścieków, przedstawia się w omawianych gminach następująco (łącznie):

47,6 %	urząd gminy,
38,1 %	zakład komunalny,
9,5 %	spółka gminna,
4,8%	firma wybrana w drodze przetargu.

Finansowanie inwestycji w omawianych gminach odbywa się nie tylko przy udziale środków własnych, zaplanowanych na te cele w budżecie, ale również wkładów wnoszonych przez mieszkańców. Znaczna część funduszy pochodzi jednak ze źródeł zewnętrznych, wśród których wymienia się:

WFOŚiGW,	budżet państwa,
NFOŚiGW,	Ekofundusz,
ARiMR,	PAOW,
AWRSP,	Bank Światowy,
FwiZWwW,	Fundację Polsko-Niemiecką,
dotacje wojewody,	Polsko-Szwajcarską Komisję Środków Złotowych,
FOGR,	Phare.
BOŚ,

Realizacja zamierzenia współfinansowania przedsięwzięć przez mieszkańców gmin nie zawsze przebiega bezproblemowo. Wynika to głównie z trudnej i wciąż pogarszającej się sytuacji finansowej mieszkańców, jak również z braku świadomości ekologicznej i przekonania o potrzebie działań w zakresie ochrony środowiska. Dodatkowo, rolnicy obawiają się zniszczenia upraw w toku prowadzonych prac budowlanych. Nierzadko obserwuje się również brak woli współpracy pomiędzy sołectwami w obrębie jednej gminy, co bierze swój początek w trwających od wielu lat animozjach pomiędzy największą miejscowością gminy i pozostałymi, mniejszymi miejscowościami.

Istniejące w tym zakresie bariery próbuje się przełamywać poprzez przyjmowanie różnych rozwiązań, mających na celu zwiększenie udziału mieszkańców w planowaniu inwestycji. Często informacje o zamierzonych działaniach wysyłane są do mieszkańców pocztą, są oni zapraszani również na organizowane specjalne spotkania i dyskusje.

Coraz częściej spotykaną formą współpracy z samorządem stają się reprezentatywne komitety społeczne, których udział przy realizacji lokalnych przedsięwzięć nie może zostać nie doceniony. Na terenach wiejskich wzrasta ostatnio w tym zakresie również rola innych organizacji społecznych, podobnie jak i miejscowych parafii.

Ponadto, szczególną formą pokonywania wymienionych problemów realizacyjnych są kary, naliczane dla "spóźnialskich". Nakładane są one w postaci wyższych opłat za przyłączenie lub samodzielnego sfinansowania dokumentacji i przyłączenia do zbiorczej sieci.

Występując w charakterze ekspertów, szkoleniowców i promotorów nowych rozwiązań, przedstawiciele wybranych gmin-liderów są bardziej wiarygodni dla innych polskich samorządów na terenach wiejskich. Wskazane przez nich modele dobrych rozwiązań organizacyjnych
w dziedzinie gospodarki ściekowej mogą stanowić wyjściowy model rozwiązywania problemów również w innych obszarach ochrony środowiska.

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach programu "Access 2000 - Duże Dotacje"